Jak pomóc osobie uzależnionej od hazardu, skoro nie da się jej tego po prostu zabronić, i gdzie w tym wszystkim szukać pomocy dla siebie? Za drugiego nie da się „wyłączyć” grania, ale można chronić wspólne pieniądze, rozmawiać bez oskarżeń i samemu zadzwonić po wsparcie, bo z tym samym problemem mierzy się więcej bliskich, niż się wydaje. Ten tekst pokazuje, co bliska osoba realnie może zrobić, a czego nie zrobi za nikogo: nie zaloguje się na jego konto u operatora, nie wpisze go do żadnego rejestru, bo taki rejestr w Polsce jeszcze nie istnieje. Zamiast tego zostają konkretne kroki: ochrona finansów, rozmowa, granice i miejsca, które pomagają także bliskim.

Potrzebujesz wsparcia? Ono jest też dla ciebie

Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU): 801 889 880, koszt połączenia zgodny z taryfą operatora, dzwonią tam zarówno osoby grające, jak i ich rodziny i bliscy. Bezpłatnie: 800 199 990 (Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia). Bezpłatną poradnię internetową i bazę placówek w całej Polsce znajdziesz na uzaleznieniabehawioralne.pl, więcej o samym KCPU na kcpu.gov.pl.

Jak pomóc osobie uzależnionej od hazardu: czego nie zrobisz za nią?

Najczęstsze pytanie brzmi: gdzie zgłosić bliską osobę, żeby ktoś jej zablokował dostęp do gry? Nigdzie, bo takiego miejsca nie ma. W Polsce nie działa centralny rejestr samowykluczonych, a to, co pod tą nazwą funkcjonuje w kilku innych krajach, KCPU dopiero proponuje wprowadzić. Samowykluczenie i limity, które dziś istnieją, to narzędzia w regulaminie odpowiedzialnej gry każdego operatora z osobna, a ustawia je na swoim koncie wyłącznie sama grająca osoba, nie ktoś z zewnątrz. Więcej o tym, dlaczego taki rejestr jeszcze nie powstał i co proponuje KCPU, znajdziesz w tekście o propozycji centralnego rejestru samowykluczonych.

Nie da się też za kogoś zdecydować o leczeniu. Nie zmusisz drugiej osoby do terapii ani do wizyty w poradni, bo do tego trzeba jej własnej zgody i własnego kroku. To, co realnie zostaje po stronie bliskiego, to trzy obszary: własne bezpieczeństwo finansowe, sposób rozmowy i miejsca, gdzie samemu szukać wsparcia. Reszta tego tekstu jest właśnie o nich.

Jakie sygnały widzą najpierw bliscy?

Zanim padnie słowo „uzależnienie”, bliscy zwykle zauważają kilka powtarzających się sygnałów, nie jeden dramatyczny moment. Pierwszy to pieniądze: wypłata, która nie starcza tam, gdzie wcześniej starczała, i wiarygodna z pozoru wymówka, dlaczego. Drugi to zmiana zachowania, pobudzenie po dobrej grze albo przygnębienie po złej, wahania nastroju, które nie mają innego wytłumaczenia. Trzeci to zatajanie: pożyczki, których nie było wcześniej, znikające przedmioty albo pieniądze z domowego budżetu, wymijające odpowiedzi na proste pytania o to, gdzie się było albo na co poszły środki.

To sygnały, nie diagnoza. Żaden z nich osobno niczego nie przesądza, a postawienie rozpoznania nie jest zadaniem bliskiego ani artykułu w internecie. Liczy się raczej to, czy kilka z nich powtarza się razem i narasta przez tygodnie, a nie pojedynczy gorszy wieczór. KCPU udostępnia w poradniku „Jak przestać grać” listę kontrolną dla partnerów i bliskich, która pomaga uporządkować obserwacje, zanim padnie decyzja o rozmowie.

Jak rozmawiać z osobą uzależnioną od hazardu?

Rozmowa działa inaczej niż konfrontacja, a różnica jest praktyczna, nie tylko językowa. Komunikaty budowane wokół „ja”, o tym, co widzisz i jak wpływa to na twoje życie i życie całej rodziny, działają inaczej niż zdania zaczynające się od „ty”, bo nie zamykają rozmowy w punkcie wyjścia. Chodzi o to, żeby nie oceniać, nie krytykować i nie obwiniać, nawet jeśli akurat masz ku temu powody. Ocena zwykle kończy rozmowę, zanim ta się zacznie.

Kłamstwa, ukrywanie wydatków i wybuchy złości, które w tej sytuacji widzisz, mają uzasadnienie w samej specyfice uzależnienia. Nie biorą się z tego, że druga osoba przestała cię szanować. To rozróżnienie zmienia ton rozmowy, choć nie zmienia tego, co w niej trzeba powiedzieć wprost. Z doświadczeń poradni compliance wynika prawidłowość, która sprawdza się też tutaj: ludzie zwykle mówią o tym, gdzie grali, dopiero zapytani wprost, nie wcześniej.

Dwie zasady warto trzymać niezależnie od tego, jak przebiegnie rozmowa. Pierwsza: nie kłam, żeby chronić, ani przed resztą rodziny, ani przed samym sobą. Druga: nie grozić niczym, czego naprawdę nie jesteś w stanie dotrzymać, bo niespełniona groźba w tej sytuacji szkodzi bardziej niż jej brak. Ma też znaczenie moment i miejsce. Rozmowa w spokoju, bez świadków i bez pośpiechu, daje więcej szans na to, że druga strona nie zamknie się od razu, niż pytanie zadane w emocjach, tuż po odkryciu kolejnego wydatku. Rozmowa nie musi rozwiązać wszystkiego od razu, wystarczy, że nie zamknie drzwi do kolejnej.

Pieniądze: co robić, a czego unikać?

To jest część, w której intencja pomocy najłatwiej przynosi odwrotny skutek. Poradnik KCPU „Jak przestać grać” formułuje to wprost: nie pożyczaj pieniędzy osobie grającej ani nie spłacaj za nią długów hazardowych. Co to oznacza w praktyce? Spłacony dług nie zatrzymuje kolejnej gry, tylko usuwa na chwilę jej najbardziej bolesną konsekwencję, a bez tej konsekwencji trudniej o decyzję, żeby przestać.

Drugi krok, zalecany przez poradnik KCPU i program Ladouceura, zaczyna się od zabezpieczenia sytuacji finansowej rodziny, zanim dojdzie do rozmowy o leczeniu: osobne konto na wspólne wydatki, konsultacja z bankiem o tym, jakie zabezpieczenia są dostępne, i rezygnacja z podpisywania wspólnych zobowiązań, poręczeń czy pożyczek na cudze długi hazardowe. Kolejność ma znaczenie: najpierw zabezpiecza się to, na co ma się realny wpływ, dopiero potem wraca się do rozmowy o samym graniu.

Jeden konkretny mechanizm chroni przed skutkiem: kredytem zaciągniętym na cudze dane. Zastrzeżenie numeru PESEL jest bezpłatne, można je ustawić przez aplikację i stronę mObywatel albo w urzędzie gminy. Od 1 czerwca 2024 r. banki i pożyczkodawcy mają obowiązek sprawdzać ten rejestr przed udzieleniem kredytu, pożyczki czy leasingu; jeśli mimo zastrzeżenia ktoś zaciągnie zobowiązanie na twoje dane, nie musisz go spłacać. To krok, który chroni twoje własne dane, nie oskarżenie bliskiej osoby, warto o tym pamiętać, formułując go w rozmowie.

Gdzie szukać pomocy dla siebie?

Pomoc dla bliskich nie wymaga, żeby osoba grająca najpierw zgodziła się na leczenie. Do poradni leczenia uzależnień skierowanie nie jest wymagane, a prawo do bezpłatnych porad lekarskich i terapii obejmuje też hazard, nie tylko uzależnienia od substancji. Bezpłatna poradnia internetowa prowadzona przez KCPU i finansowana z Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych odpowiada przez psychologów, psychoterapeutów uzależnień i prawników; czy konkretna placówka prowadzi też terapię dla samych bliskich, najłatwiej sprawdzić przy zapisie. Baza placówek pomocowych liczy 515 pozycji w całej Polsce, z filtrami według typu uzależnienia, województwa i refundacji; osobnego filtra „dla bliskich” baza nie ma, ale filtr refundacji pomaga szybko znaleźć placówkę, w której nie zapłacisz z własnej kieszeni.

Osobną drogą są grupy wsparcia dla bliskich, znane pod nazwą Haz-Anon, działające na podobnej zasadzie co Anonimowi Hazardziści dla osób grających; kontakt znajdziesz w poradni internetowej lub na telefonie zaufania.

W tym miejscu pojawia się też pojęcie współuzależnienia. To nie diagnoza dla bliskiego, tylko nazwa wzorca, w jaki łatwo wejść: przejmowanie odpowiedzialności za cudze decyzje, sprawdzanie i kontrolowanie, stopniowa izolacja od własnych znajomych i spraw. Praca nad tym wzorcem, którą oferują poradnie i grupy wsparcia, pozwala poznać własne emocje, przełamać izolację i zbudować sieć wsparcia wokół siebie, a docelowo postawić w relacji z osobą uzależnioną granice i zbudować tę relację od nowa. To proces rozłożony na tygodnie i miesiące, nie jedna rozmowa czy jedna decyzja.

Długi po hazardzie: kto może doradzić?

Za spłatę długów hazardowych bliskiej osoby zawsze odpowiada ta osoba, nie ty, nawet jeśli emocjonalnie czujesz presję, żeby to zmienić. Jeśli sytuacja finansowa domaga się porady prawnej, a nie stać cię na płatną kancelarię, nieodpłatne poradnictwo obywatelskie obejmuje między innymi porady dla osób zadłużonych. W całej Polsce działa około 1500 takich punktów, mniej więcej jeden na powiat, a zapisać się można przez stronę zapisy-np.ms.gov.pl albo telefonicznie; warunkiem jest pisemne oświadczenie, że nie stać cię na pomoc odpłatną. Poradnictwo jest bezpłatne i poufne. Prawnika znajdziesz też we wspomnianej poradni internetowej KCPU, jeśli wolisz zacząć od miejsca, które już zna temat hazardu, choć żadna z tych dróg nie rozstrzyga sporów majątkowych między małżonkami.

Co może zrobić sama osoba grająca?

Część tego tekstu, którą można pokazać osobie grającej wprost, mieści się w kilku zdaniach. KCPU radzi zacząć od telefonu zaufania albo wizyty u lekarza rodzinnego, ewentualnie od kontaktu z lokalnym ośrodkiem leczenia uzależnień, bez skierowania i zwykle bezpłatnie. Kolejny krok to samowykluczenie lub limity ustawione bezpośrednio na koncie u operatora, zgodnie z jego regulaminem odpowiedzialnej gry (art. 15i ustawy o grach hazardowych) – to narzędzie działa tylko wtedy, gdy uruchomi je sama grająca osoba. Przegląd tego, co dalej robić w tym miejscu, znajdziesz w tekście o uzależnieniu od hazardu i miejscach, gdzie szukać pomocy.

Jak pomóc osobie uzależnionej od hazardu, jeśli żaden z tych kroków nie przynosi szybkiej zmiany? Czasem po prostu ich powtarzaniem: rozmową bez oskarżeń, ochroną własnych finansów i konsekwentnym trzymaniem się granic, nawet gdy pierwsza próba nie zadziała. Ten tekst nie zastąpi porady prawnej ani terapii, pokazuje kierunki, nie rozstrzyga konkretnej sytuacji. Jeśli w domu pojawia się poczucie zagrożenia albo kryzys psychiczny, dodatkowo działa Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym pod numerem 800 70 2222, bezpłatnie, finansowane przez Ministra Zdrowia, rozmawiają tam także z bliskimi, nie tylko z osobą w kryzysie. Więcej o tym, jak wygląda odpowiedzialna gra u legalnych operatorów, znajdziesz w tekście o zasadach odpowiedzialnej gry.

Najczęściej zadawane pytania

Od czego zacząć, jeśli chcę pomóc osobie uzależnionej od hazardu, a ona sama nie chce o tym rozmawiać?

Od rozmowy zbudowanej wokół „ja” zamiast oskarżeń i od własnego telefonu na linię zaufania 801 889 880, nawet bez udziału drugiej osoby. Presja i ultimatum zwykle zamykają rozmowę, dlatego pierwszym krokiem bywa zabezpieczenie własnych finansów i cierpliwe wracanie do tematu.

Czy mogę zablokować bliskiej osobie dostęp do hazardu albo zapisać ją do rejestru samowykluczonych?

Nie, w Polsce nie ma centralnego rejestru samowykluczonych, do którego mogłaby wpisać ją osoba trzecia. Limity i samowykluczenie u operatora ustawia wyłącznie sama grająca osoba na swoim koncie, zgodnie z jego regulaminem odpowiedzialnej gry, nie ktoś z zewnątrz.

Czy telefon zaufania 801 889 880 pomoże, jeśli to ja szukam sposobu, jak pomóc osobie uzależnionej od hazardu?

Tak, konsultanci Telefonu Zaufania KCPU rozmawiają zarówno z osobami grającymi, jak i z ich rodzinami i bliskimi, którzy szukają porady dla siebie. Koszt połączenia zależy od taryfy operatora, alternatywą jest bezpłatny numer 800 199 990.

Czy spłacanie długów hazardowych bliskiej osoby pomaga?

Zwykle nie pomaga, choć w chwili kryzysu wydaje się jedynym wyjściem. Poradnik KCPU wprost odradza spłacanie cudzych długów hazardowych, bo usuwa to najbardziej odczuwalną konsekwencję grania, zamiast pomóc zatrzymać kolejną grę.

Czy do poradni leczenia uzależnień potrzebne jest skierowanie?

Nie, skierowanie nie jest wymagane, podobnie jak do psychiatry. Prawo do bezpłatnej porady lekarskiej i terapii w tych poradniach obejmuje uzależnienie od hazardu na takich samych zasadach jak inne uzależnienia.

Co to jest współuzależnienie i czy dotyczy też hazardu?

To nie diagnoza dla bliskiego, tylko nazwa wzorca zachowań, w jaki łatwo wejść: przejmowania odpowiedzialności za cudze decyzje, kontrolowania i stopniowej izolacji od własnych spraw. Dotyczy relacji z osobą uzależnioną od hazardu tak samo jak od innych nałogów.

Jak zabezpieczyć się przed kredytem zaciągniętym na moje dane?

Bezpłatne zastrzeżenie numeru PESEL przez aplikację i stronę mObywatel albo w urzędzie gminy. Od 1 czerwca 2024 r. banki i pożyczkodawcy muszą sprawdzać ten rejestr przed udzieleniem kredytu, pożyczki czy leasingu na twoje dane.

Źródła